Wanneer de Ander wij wordt
De verbeelding van een meervoudig Nederland
In Grenzend aan liefde laat Karin Amatmoekrim zien hoe het beeld van ‘de Ander’ eeuwenlang werd gevormd, en waarom juist meervoudige identiteiten een weg vooruit bieden. Een pleidooi voor complexiteit, nabijheid en verbeeldingskracht.
Met Grenzend aan liefde levert Karin Amatmoekrim een overtuigend, helder en diep menselijk essay af dat zich laat lezen als haar meest urgente en maatschappelijk gerichte boek tot nu toe. Waar haar eerdere werk vaak voortkwam uit de intimiteit van persoonlijke of literaire vertellingen, kiest Amatmoekrim hier voor een bredere maatschappelijke blik zonder haar eigen stem te verliezen. Juist die combinatie, een persoonlijke ervaringswereld verweven met een scherpzinnige analyse van geschiedenis en actualiteit, maakt dit boek krachtig in zijn uitwerking.
Een persoonlijk begin dat uitwaaiert naar een wereldanalyse
Amatmoekrim opent met een herinnering aan haar eerste jaren in Nederland: een kind dat welkom wordt gezongen, maar vrijwel direct als ‘Ander’ wordt benoemd. Vanuit dat beeld ontvouwt ze een breed verhaal over hoe samenlevingen onderscheid creëren, hoe het begrip ‘de Ander’ wordt geconstrueerd en waarom het in onze tijd opnieuw zo explosief geladen is.
Wat opvalt, is hoe soepel Amatmoekrim schakelt tussen registers. Ze schrijft even warm als analytisch, met de precisie van een historicus en de empathie van een romanschrijver. De persoonlijke passages, over haar dochter die leert dat prinsessen wit zijn, of over alledaagse vernederingen, functioneren niet als illustratie, maar als motor van het betoog: identiteit is nooit abstract, maar beleefd in lichamen, blikken en structuren.
Het lange verhaal van de Ander: van religie tot ras tot politiek
Het historische middendeel is een van de sterkste componenten van het boek. Amatmoekrim laat zien hoe diep het idee van ‘de Ander’ geworteld is in westerse religie, wetenschap en koloniale ideologie: van pauselijke decreten tot rassenmythes, van slavernij tot menselijke dierentuinen. Ze schrijft dit alles met literaire levendigheid, waardoor de lezer de continuïteit van deze denkbeelden bijna fysiek ervaart. Wat hedendaagse politici aanwakkeren met nieuwe terminologie, blijkt vaak slechts een herhaling van oude patronen, herkenbaar, verfijnd en gevaarlijk effectief. Centraal staat haar ontmaskering van de witte westerse beschavingsmythe: het hardnekkige verhaal van morele superioriteit waarmee het Westen zijn macht legitimeert en dat in het huidige debat slechts van verpakking is veranderd. Juist zo voedt dit verhaal een nationalistische wij/zij‑politiek, waarin ‘beschaving’ fungeert als identiteitsgrens en als alibi.
Versnellers, geen uitvinders
Vanuit die doorwerking van het beschavingsverhaal verschuift Amatmoekrim naar het heden: niet de uitvinding van nieuw kwaad, maar de versnelling en normalisering van oud ressentiment. Ze beschrijft hoe de opmars van extreemrechts geen breuk vormt met het verleden, maar een verscherping is van al veel langer aanwezige sentimenten. De Ander krijgt een nieuw etiket, maar de onderliggende logica blijft dezelfde: wij versus zij, eigenheid tegenover een vermeende bedreiging. Wat verandert, is de snelheid en de vanzelfsprekendheid waarmee deze ideeën zich verspreiden. Amatmoekrim laat zien hoe extreemrechtse frames de afgelopen decennia genormaliseerd en zelfs salonfähig zijn geworden. Niet omdat er iets wezenlijk nieuws werd uitgevonden, maar doordat bestaande reflexen stap voor stap opschoven naar het politieke midden en het publieke gesprek. In haar analyse wordt duidelijk hoe partijen die zich ooit als gematigd profileerden, de taal, stijl en intuïties van het populisme zijn gaan meeleven, waardoor het gedachtegoed dat ooit marginaal was, nu onmiskenbaar doordringt tot beleid, media en alledaagse conversaties.
Een langere geschiedenis van uitsluiting
Tegelijkertijd laat Amatmoekrim overtuigend zien dat de spanningen tussen autochtonen en niet‑westerse migranten niet pas nu zijn ontstaan. In de decennia na de komst van Turkse, Surinaamse, Antilliaanse en Marokkaanse Nederlanders ontwikkelden zich diepgewortelde normen rond wie vanzelfsprekend Nederlander is en wie permanent moet bewijzen erbij te horen. Van taalnormen tot politiecontroles, van stereotype mediaframes tot alledaagse micro‑uitsluitingen: het onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’ zat al stevig verankerd in het maatschappelijke weefsel. De huidige radicalisering is daarom geen breuk, maar een verscherping van dit bestaande patroon.
Het pleidooi: omarm complexiteit in plaats van schijnbaar houvast
In het laatste deel van het boek verschuift Amatmoekrim naar een hoopvollere toon. Ze pleit voor een samenleving die niet bang is voor complexiteit, maar die erkent dat identiteit nooit uit één stuk bestaat. Wat nodig is, betoogt ze, is niet terugtrekking in homogeniteit, maar het vermogen om open te staan voor meervoudigheid in onszelf en in elkaar.
Meervoudige identiteiten en de Surinaamse erfenis
Juist daarom is het essentieel dat Amatmoekrim haar analyse verbindt met Suriname, waar identiteit altijd het resultaat is geweest van kruisingen: inheemse, Afrikaanse, Aziatische en Europese lijnen bestaan er niet naast elkaar, maar ín elkaar. Die Surinaamse praktijk van meervoudigheid fungeert als tegenverbeelding in het boek: niet de angst voor vermenging, maar het vermogen om verschil te dragen vormt de basis voor een werkende gemeenschap. Het maakt het betoog persoonlijker en universeler.
Literaire kwaliteit en maatschappelijke urgentie
Grenzend aan liefde is meer dan een politiek essay: het is literatuur. De stijl is ritmisch, gelaagd en precies. Amatmoekrim schrijft met een helderheid die zeldzaam is in verhitte debatten, zonder haar empathie te verliezen. Ze is polemisch wanneer het moet, maar altijd met het oog op verbinding en menswaardigheid.
Wat blijft, is de kracht van haar stem: warm, analytisch, kwetsbaar en onverzettelijk. Grenzend aan liefde is een essentieel boek voor iedereen die probeert te begrijpen wat er in Nederland en de wereld verschuift en misschien vooral voor hen die denken dat het debat over identiteit hen niet raakt.
RSS
Facebook
Twitter
