blog | werkgroep caraïbische letteren

Tula: een Curaçaos rolmodel

door Jerry Dewnarain

Een rolmodel, een held, een idool, we hebben er allemaal wel een. Het zijn de daden van deze persoon die hem of haar boven anderen uittillen en indruk op ons maken. Het is hun boodschap die zij in de wereld brengen, waarmee ze geschiedenis schrijven of hebben geschreven. Hun eigen geschiedenis, maar daarmee ook de geschiedenis van een gehele natie. Vroeger vertelde men elkaar deze verhalen mondeling: mythen, legendes en volksverhalen. Gebaseerd op historische feiten, maar geromantiseerd voor het vermaak. Dit doen we nog steeds, alleen vertellen we de verhalen via boeken, internet, televisie en film. Zo is Tula voor velen een rolmodel. Tula was een slavenverzetsstrijder tijdens de grote Curaçaose slavenopstand die plaatsvond in het jaar 1795.
In 2012 verscheen bij uitgeverij Conserve in Schoorl de roman-filmeditie over Tula. De auteur Jeroen Leinders zegt in zijn boek dat hij allerlei bronnen heeft geraadpleegd (p. 185) om een zo duidelijk mogelijk beeld te krijgen van het gebeuren in die tijd. Deze informatie heeft hij beschreven in het boek Tula Verloren Vrijheid. Historische roman over de aanvoerder van de grote Curaçaose slavenopstand van 1795. Dit boek ligt ten grondslag aan het script van de internationale speelfilm Tula, The Revolt waarin de beroemdste held van Curaçao in opstand komt tegen de slavenhouders. De film met onder anderen Danny Glover, Jeroen Krabbé en de onlangs overleden Jeroen Willemse in de hoofdrollen berust volgens regisseur Leinders op waarheid. De opnames van de film vonden eind vorig jaar plaats op Curaçao bij landhuizen en locaties waar Tula destijds de opstand voerde (zie kaart, p. 191). De schrijver-regisseur schrijft met zijn boek het verhaal over Tula, zijn leven en zijn idealen en het verloop van de opstand. Tula wilde in eerste instantie geen opstand. Hij wilde gewoon gelijkheid en vrijheid. Twee dingen waar het boek ook steeds op terugschakelt, want dat is de kern (p. 51). Het verhaal van Tula is een persoonlijk verhaal van een man die vocht voor waar hij in geloofde. Het is een verhaal van moed, van bezieling en van strijd tegen onrechtvaardigheid en ongelijkheid. Tula was een zwarte slaaf op Kenepa (Knip), een plantage in het westen van Curaçao. Met zijn aanhangers begon hij zijn strijd voor vrijheid die hem vanaf de plantages bij Knip via San Juan en San Nicolas leidde naar Porto Marie. Hier bouwden zij een kamp. Ook het leger had zich ondertussen verzameld om de strijd aan te gaan met Tula en zijn mannen.
Op de ochtend van 17 augustus 1795 weigerde Tula met zo’n veertig andere slaven aan het werk te gaan, uit onvrede over hun behandeling. De planter verwees Tula door naar de directeur van de Compagnie. Daarop vertrokken de opstandelingen naar andere plantages, bevrijdden daar slaven die opgesloten zaten en maakten wapens buit op Santa Cruz. Zo’n duizend man trok zo over het eiland met een spoor van vernielingen. Pogingen van een pater om de gemoederen te sussen mislukten en uiteindelijk werd de opstand hardhandig door de overheid neergeslagen. Drie blanken en zeker honderd slaven vonden de dood. De leiders van de rebellie werden ter dood gebracht: Tula werd levend geradbraakt, in het gezicht geblakerd en met een bijl onthoofd. Karpata, een andere slavenverzetsstrijder, moest bij die terechtstelling toekijken om later hetzelfde lot te ondergaan. Hun hoofden werden op een rad te kijk gezet, de lichamen in zee gegooid. Onder langdurige geseling en andere mishandelingen had Tula bekend dat hij zich had laten inspireren door de Franse revolutie (1789). Op Curaçao moest de slavernij afgeschaft worden, vond hij en daartoe diende er een einde te komen aan de blanke overheersing. Het is daarmee exemplarisch voor de vele verhalen die er waren, en gelukkig nog steeds zijn, van moedige mensen die durven op te staan tegen onderdrukking en die zich sterk maken voor een betere toekomst. Tegelijkertijd werpt het boek op een heldere manier licht op de manier waarop Nederland de slaven heeft behandeld en op zijn rol in de trans-Atlantische slavenhandel. Leinders noemt de opstand van Tula een verloren vrijheid, een verloren zaak. De slaven moesten het onderspit delven tegen het goed gewapende koloniale leger. Volgens mij is Tula Verloren Vrijheid geen verloren strijd tegen vrijheid geweest. Met deze strijd werd in ieder geval de eerste stap gezet in het emancipatieproces van de zwarte bevolking van Curaçao. Het boek meldt dat waar aan de ene kant de beveiligingsmaatregelen van de blanken op het eiland na de opstand werden verscherpt, aan de andere kant het beruchte slavenreglement werd aangepast, en er werd bovendien streng toegezien op de naleving ervan. Het nieuwe reglement voorzag in een betere behandeling van de slaven en de zondagrust voor slaven werd in ere hersteld. De planters kregen de opdracht hun personeel beter te behandelen: zo kwamen er voorschriften voor een maximale werktijd en een minimale verstrekking van voedsel en kleding. Maar het zou nog tot 1863 duren, voordat Nederland de slavernij afschafte (vele jaren na Engeland en Frankrijk). Kleine stappen die wel degelijk een grote invloed hebben gehad op het leven van alledag op de plantages. De opstand van 1795 werd door het moederland overigens bestempeld als een gevaarlijke en levensbedreigende opstand. De leiders zijn in geschiedenisboeken afgeschilderd als bloeddorstige types die de regering omver wilden werpen en zelfs over wilden nemen. De naam Tula is door de eeuwen heen tot de verbeelding blijven spreken in de harten en hoofden van de afstammelingen van de slaven op Curaçao. In Tula zagen zij de verpersoonlijking van hun hoop op vrijheid en een symbool tegen de koloniale overheersing en onderdrukking van de zwarte mens.
Zeekaart van Curaçao, 1790
Hoewel het verhaal van Tula belangrijk is in de geschiedenis van Curaçao werd het lang genegeerd door de Nederlandse machthebbers. Op de scholen van het eiland werd niet over Tula gesproken. De opstand van 1795 is pas recent aan serieus onderzoek onderworpen. In Nederland is steeds een heel negatief beeld geschetst, Tula en Karpata zijn bestempeld als boeven en moordenaars zoals Baron, Boni en Joli Coeur. Tula was, zoals duidelijk in dit boek beschreven wordt, een man die beslist geen geweld wilde gebruiken. Hij was zelfs enorm tegen geweld. Het enige wat Tula wilde was de vrijheid terug voor alle mensen en dit rustig bespreken met zijn landheer en de gouverneur. Vooral toen duidelijk werd dat de Franse regering besloten had dat alle slaven vrij gelaten moesten worden. De landheren en de gouverneur hebben dit meteen opgevat als een opstand, terwijl dit helemaal niet de bedoeling was van Tula. Mijns inziens is Tula vergelijkbaar met mensen als Gandhi en Martin Luther King; niet tegen of voor een kleur, maar tegen onderdrukking. Hij was een wereldmens op locatie. Met de verschijning van het boek hoopt de schrijver een soort bewustzijn te creëren: mensen mee te geven dat ook wanneer je klein bent, je groot kunt presteren. Mensen laten zich vaak tegenhouden door klein te blijven denken.
De tekst in het boek is geschreven met een duidelijk lettertype. Er komen wel diverse flashbacks aan de orde om het gebeuren duidelijker te maken. Deze flashbacks zijn cursief gedrukt, zodat er een goede afscheiding is gemaakt tussen het voorafgaande en het heden (1795). In het boek staan een aantal woorden en/of zinnen in het Papiamentu. Deze woorden en/of zinnen worden in het Nederlands verklaard (pp. 186-187).
Ik heb het boek niet met spanning gelezen: het verhaal is voor mij heel herkenbaar, doordat ook de Surinaamse geschiedenis enkele ‘Tula’s’ heeft voortgebracht. De schrijfstijl deed mij veel denken aan de historische romans van Cynthia Mc Leod: simpel en beeldend. De schrijver heeft ondanks het feit dat hij zegt dat hij bronnenonderzoek heeft gedaan toch enkele flaters geslagen. Al in het voorwoord (p. 5) zegt hij dat de Franse revolutie in 1792 heeft plaatsgevonden, terwijl dat 1789 moet zijn. Volgens de Koninklijke Bibliotheek bereikten naar schatting negentigduizend Afrikanen het eiland Curaçao en niet honderdduizend zoals Leinders dat aangeeft. Ook is de schrijver niet nauwkeurig omgegaan met de spelling van het Papiamentu. Het boek is doorspekt met Papiamentu-woorden die verkeerd zijn gespeld. Tula Verloren Vrijheid is een slavernijroman en romans over de slavernij bevatten onvermijdelijk gruwelijke scènes, waarbij de afloop bij voorbaat bekend is. Toch weet Leinders door de dialogen tussen de slaven hen tot zulke hartverwarmende mensen te maken, dat je ze gedurende het verhaal met gevoel kunt volgen.
Jeroen Leinders: Tula Verloren Vrijheid. Historische roman over de aanvoerder van de grote Curaçaose slavenopstand van 1795, roman-filmeditie. Schoorl: uitgeverij Conserve, 2012. ISBN 978 90 5429 340 8

Your comment please...

  • RSS
  • Facebook
  • Twitter