blog | werkgroep caraïbische letteren

‘Pride in our Lit’: verborgen literaire karakters uit de schaduw in het licht

Zerachiël van Mark bespreekt de romans De Zwarte Lord van Rihana Jamaludin en Strafhok van Bea Vianen door een speciale bril. Hij probeert in te zoomen op vaak min of meer verborgen LGBTQIA+ karakters in de Surinaamse literatuur om nader te bekijken hoe zij worden beschreven en wat de plaats is van deze personages in het verhaal.

De Zwarte Lord door Rihana Jamaludin is een historische roman geschreven in de stijl van de klassieke gothic romances uit de negentiende eeuw, maar gezet in de Surinaamse omgeving met moderne gevoeligheden. De typische gothic novel gaat over een jonge, ongehuwde dame die door toeval komt te logeren in een groot herenhuis waar een mysterie heerst. De jongedame komt door nieuwsgierigheid te weten over een tragedie die zich jaren geleden afspeelde en wint het ijzige hart van haar gastheer, waarna ze op het eind trouwen.

In De Zwarte Lord loopt het wat anders. Regina komt naar Suriname om de gouvernante te worden van Walther, een kleurling die de plantage van zijn vader heeft geërfd. Regina maakt kennis met het koloniale Suriname, de slavernij en de afkeer van de blanke elite tegen haar student. Het verhaal komt zo los van het gothic romance-genre en verkent in plaats daarvan thema’s zoals feminisme, gekleurd zijn en je roots, je identiteit, vinden.

Maar er is nog een topic dat ik graag wil belichten. In ‘Pride in our Lit’ wil ik nader kijken naar LGBTQIA+ karakters in de Surinaamse literatuur, hoe zij worden beschreven en de plaats van hun personage in het verhaal. De manier hoe een bevolkingsgroep wordt beschreven in een werk bepaalt hoe het publiek in realiteit naar die mensen zal kijken.

Bijvoorbeeld, in de serie Narco-Saints [Zuidkoreaanse Netflix serie] uit 2022 wordt verklaard dat meer dan de helft van de Surinaamse bevolking in de drugshandel zit. Surinaamse lezer, welke verwachting zal een buitenlander die Suriname alleen kent via Narco-Saints, in jou als persoon hebben?

Representatie voor gay in de media is belangrijk. Maar ook belangrijk is hóe die representatie wordt gepresenteerd. Via literatuur, bijvoorbeeld. In romans worden niet alle personages gelijkwaardig belicht en de auteur kan vage karaktertrekken gebruiken om een persoonlijkheid uit te drukken; karikaturen of stereotypen.

Ik wil graag in de Surinaamse literatuur kijken en lezen hoe LGBTQIA+ mensen worden beschreven, hoe hun verhaallijn loopt en wat voor indruk dat kan maken op een lezer. Ik zal het maar verklappen: in De Zwarte Lord komt een gay karakter voor, namelijk het titelpersonage, de zwarte lord Walther. Hoewel dat alleen aan het einde wordt gezegd. ‘In gedachten zie ik ze reizen. Walther met zijn assistent Bonham, zijn trouwe vriend. Ja, ik weet het nu, van Walther en Bonham. James heeft het me verteld. Het duurde een poos voordat ik het kon bevatten, maar daarna viel alles op zijn plaats.’

Eerder in het verhaal zijn er aanwijzingen voor: de hechte vriendschap tussen Walther en Bonham en de onverschilligheid van Walther om een vrouw te nemen. Maar veel over de relatie zelf komen we niet te weten.

Bonham wordt ongeveer halverwege het boek geïntroduceerd als een weggelopen slaaf die onderduikt op de plantage van Walther. Hij wordt beschreven als een jongeman die snel in de schaduw duikt en overal aanwezig is.

Walther en Bonham lopen arm in arm en zijn in contrast met elkaar: Walther in zijn deftige herenpak en Bonham met bloot bovenlijf. In de rest van de roman wordt er niet veel over de relatie gesuggereerd.

Er zijn opmerkelijke voorvallen, maar die worden vooral toegeschreven aan het excentrieke gedrag van de zwarte lord. Of de lezer zelf schrijft dat toe aan het vreemde gedrag van Walther.

Echter, er zijn bepaalde aspecten die echt opvallen wanneer je het boek een tweede keer leest. Eén daarvan, die echt indruk heeft gemaakt, is dat Regina zelf een kleurlinge is die blank overkomt, iets wat zij en haar blanke vrienden pas aan het einde ontdekken. Maar Walther herkende dat direct in zijn eerste ontmoeting met Regina. Dat Walther geen anarchist is, maar een abolitionist die plannen smeedt om zijn slaven allen in vrijheid te stellen, is ook iets wat je bij het herlezen meteen door hebt.

Maar hints over de ware relatie tussen Walther en Bonham blijven ook bij het herlezen lastig te vinden. Maar ja, die relatie is dan ook niet de focus van het boek. Het boek gaat over de absurditeit van de slavernij waar niet de kleur van je huid bepaalt hoe vrij je mag zijn, maar hoe andere mensen die kleur beoordelen. Het gaat over de uitbuiting van Suriname en Surinamers door mensen die de slavernij als een excuus gebruiken om hun medemens slechts als een ding te zien, waarover ze geen schuld hoeven te voelen wanneer ze het breken of molesteren.

Seksuele geaardheid hoeft niet altijd het hoofdonderwerp te zijn van een roman. Je seksualiteit is niet het belangrijkste onderwerp in je leven. Maar het is wel iets wat jou als persoon kan definiëren. Het domineert je gedachten wel en de manier waarop je anderen benadert. Het staat niet los van je.

Sommige ‘straight’ mensen zeggen weleens dat ze geen probleem hebben met LGBTQIA+ mensen, zolang ‘dat niet hun hele persoonlijkheid uitmaakt’ of ze houden van LGBTQIA+ mensen die ‘gewoon normaal doen’. ‘Ik ben oké met ze, zolang ze mij maar niet lastigvallen’. Dit is allemaal code voor: ‘besta, maar laat niet weten dat je bestaat.’ Een ideaal boekkarakter voor deze mensen is een gay die eigenlijk straight is, maar voor hun partner staat in het boek een naam geschreven die liefst een beetje unisex is. ‘Je zou het nooit hebben geweten als je niet tussen de regels doorleest.’ ‘It’s just a character, but they happen to be gay.’
Perkamentus Aka Dumbledore uit de Harry Potter-boeken, is dit ideale literaire gay karakter. Zijn seksualiteit bestaat niet. Nergens wordt iets over Dumbledores liefdesleven gezegd of een suggestie geboden. Van andere professoren en karakters wordt dat wel benoemd.

Harry Potter is geen serie waarin liefde helemaal niet voorkomt. Ik, als lezer, dacht dat de gayness van Dumbledore door de auteur (J.K. Rowlings) zou worden onthuld, ik kwam echter een verrassing tegen.  JKR: ‘My truthful answer to you … I always thought of Dumbledore as gay. [ovation.] … Dumbledore fell in love with Grindelwald, and that added to his horror when Grindelwald showed himself to be what he was. To an extent, do we say it excused Dumbledore a little more because falling in love can blind us to an extent?’

I always thought of Dumbledore as gay’ klinkt meer als een suggestie dan een statement. En die gayness wordt gelinkt met één van zijn grootste falen: verliefd worden op een fascistische tovenaar die later betrokken is bij de dood van Dumbledores eigen zusje.

Maar wat staat werkelijk zwart op wit in de boeken? Dat Dumbledore bevriend was met een duistere tovenaar? Dat zijn zusje tijdens een conflict met Dumbledore en die tovenaar kwam te overlijden . . en dat Dumbledore aarzelde om later tegen de tovenaar te vechten? Geen andere hint, suggestie of zelfs roddel van Dumbledorehaters in het boek die iets als een romantische relatie tussen de twee suggereert.

Ik ben blij dat we in De Zwarte Lord tenminste duidelijk lezen dat Bonham en Walther in een relatie met elkaar zijn. Zou het beter zijn als dit een breder belicht onderwerp in het boek was? Jawel, maar zoals eerder gezegd, het was niet de focus. Dit is waarom het belangrijk is dat LGBTQIA+ mensen hun eigen verhalen zouden moeten schrijven en afbeelden. De gebeurtenissen zullen doorleefd voelen, misschien wel afhankelijk van het subjectieve gezichtsveld van de auteur, maar ze zullen authentiek overkomen. Iets wat lezers onmiddellijk zullen herkennen en voelen.

Zonder LGBTQIA+ hoofdkarakters in onze Surinaamse media missen we een representatie van een belangrijke bevolkingsgroep. Zelfs voor lezers die straight of cis zijn, is het een verlies, want ze zullen LGBTQIA+ mensen alleen kennen van wat ze in de media zien en wat de kerk over ze vertelt. In media, en vooral literatuur, krijgt de samenleving een kans om kennis te maken met LGBTQIA+ mensen, in hun hoofd te kruipen en bevriend met hen te raken.

Flaws and all’, het is de eerste stap om hen als medemensen te zien. Het kan eng zijn om te worden herkend als gay door iemand die je niet kent, want je weet niet wat in hun hoofd leeft en hoeveel menselijkheid ze jou toekennen. Je kan ‘closeted zijn’, tot die onthulling voor jezelf komt. Tot je schrik zie je dan dat je partner of vrienden je nu als een ding beschouwen dat ze mogen breken of molesteren.

Maar net zoals Regina op het einde van De Zwarte Lord zichzelf accepteert zoals ze is, en ze het gezelschap vindt van mensen die haar accepteren, kunnen we hopen op een toekomst waarin we deze ontmenselijking op absurde standaarden voorbij groeien. En de eerste stap is om literaire karakters te hebben waarop we trots kunnen zijn. ‘Pride in our Lit, people’.

[Zerachiël van Mark, de Ware Tijd, weekendeditie 13-15 oktober 2023]

Strafhok: tussen homofilie en homoseksualiteit

‘Een meisjesachtige glimlach verschijnt op de lippen. Nohar kent deze glimlach, Raymond begint het contact te verliezen met de werkelijkheid. Hij is niet de student die lezingen hield in Wageningen. Hij is de hulpeloze onderwijzer in de bauxietonderneming. De homofiel. Hij weet niet waar hij zich bevindt.’

Strafhok, uitgebracht in 1971 en geschreven door Bea Vianen, is één van de klassiekers van de Surinaamse literatuur. Het staat op de literatuurlijsten vanaf de muloschool, sinds ik daar zat en wie weet hoe lang daarvoor al.

In beschrijvingen van het boek lezen we over Nohar, een Hindostaanse hoofdonderwijzer die zich verzet tegen de strafhokmentaliteit van Surinamers, waarvan de koloniale overheid gebruikmaakt om de macht te behouden met zijn verdeel- en heerspolitiek. Nohar heeft een Javaanse vriendin Roebia, met wie hij niet wil trouwen omdat hij anders in haar strafhok zal worden geduwd. Daarnaast heeft Nohar een vriend, Raymond, die om zijn homoseksualiteit in zijn eigen strafhok zit.

Dit boek is een klassieker om een goede reden en als je het alleen kent van je schooltijd, zou ik je aanraden om het opnieuw te lezen en te vergelijken met het Suriname van nu, vijftig jaar later. De maatschappijkritiek is de inhoud die studenten het meest waarderen en zichtbaar maken in hun over- gedragen aantekeningblaadjes of online beschrijvingen.

Maar buiten de maatschappelijke thema’s staan de personages op zichzelf ook sterk. Ze zijn allemaal realistische wezens met goede en slechte kanten, maar mijn interesse gaat vooral uit naar Raymond. Hij is de beste vriend en mentor van Nohar, en hoewel de meeste mensen hem als een dorpsgek beschouwen, erkennen anderen zelfs zijn sterke overtuigingen en redeneringen. Nohar bewondert hem, ondanks dat Raymond een homofiel is. Ik kom terug op het woord homofiel en de keuzebepaling in dit verhaal.

De zienswijze vanuit de samenleving bepaalt hoe groot de mate van empathie voor een groep zal zijn. Ook om de doordringende stelling te bestrijden dat LGBTQIA+ een moderne ‘trend’ is: gay, trans en non-binary mensen bestonden altijd al. De termen kunnen nieuw zijn, maar wij herkennen de liefde tussen Achilles en Patroclus, al in de oudheid beschreven. We weten waarom dr. James Barry als man is begraven na vijftig jaar zo gekleed te zijn gegaan en geneeskunde te studeren en in die sector te werken, hoewel hij als vrouw was aangewezen bij geboorte.

In de maatschappij en binnen culturen veranderen normen en waarden, worden bepaalde aspecten van onszelf naar ‘onrein en onacceptabel’ geduwd. Maar wat mensen voelen en willen uitdrukken, blijft hetzelfde door de millennia heen.

Mijn interesse gaat uit naar Raymond, de zonderlinge man met angstwekkende momenten van misogynie en een meisjesachtige glimlach. In het boek wordt het woord gay of homoseksualiteit niet genoemd. Gay als een term voor een man die van een man houdt, werd gepopulariseerd vanaf de jaren zestig. Voordien werd het in de Engelse taal vooral in de context gebruikt als blij of happy. In de Nederlandse taal wordt het gebruikt om het woord ‘seks’ in homoseksueel te ontwijken.

Tegenwoordig zijn homoseksueel en gay de geaccepteerde termen voor mannen die van mannen houden. Een gedateerde benaming is homofilie. Dit staat meer bekend als een scheldwoord, waarbij filie de betekenis van geestesziekte draagt. In 2017 schreeuwde Ronny Asabina in het parlement: ‘Homoseksualiteit is een ziekte, een afwijking die we met wortel en tak moeten uitroeien.’ In Strafhok wordt uitsluitend van homofilie gesproken. We kunnen dit als een boek van 1971 dateren, is omdat dit toen de gebruikelijke benaming was, of tenminste wat een non-gay persoon zou zeggen. Voor een roman uit die periode doet Strafhok zijn gay personage recht, beter dan de meeste boeken uit het buitenland van die tijd.

Raymond is geen karikatuur of antagonist, of bijfiguur of een morele les. Hij is een ontwikkeld karakter met realistische facetten, vertolkt een belangrijke rol in de roman en is de beste vriend en mentor van de hoofdfiguur. In beschrijvingen van het boek wordt gezegd dat Raymond in zijn eigen strafhok leeft: het strafhok van de homoseksueel dat hem verder verwijdert van zijn medemensen. Boekverslagen zeggen ook: ‘dit leidt hem ertoe om zelfmoord te plegen’.

We lezen en praten voornamelijk over Strafhok als een roman met een maatschappelijk probleem als thema. Maar de personages zijn meer dan mondstukken. Ze zijn volledig gerealiseerde, ronde karakters met goede en slechte kanten. In Strafhok krijg ik het idee dat de homoseksuele kant van Raymond een slechte kant moet voorstellen.

Ik denk dat gebruik van het woord homofilie bewust is. Filie als een ziekte die Raymond teistert. Roebia wordt door Nohar gewaarschuwd op te passen voor Raymond wanneer hij in bepaalde stemming is: een gevaarlijke, gewelddadige staat waarin hij zelfs zijn eigen moeder wilde aanvallen en bijna zijn ijskast vernietigde. Raymond is een vrouwenhater, wordt in de roman herhaald.

Raymond heeft zijn studie in Nederland niet afgerond, omdat hij ontdekte dat hij homo was en die realisatie heeft hem mentaal gebroken. Hij had een vriendin van wie hij hield, maar na de erkenning van zijn geaardheid kon hij haar niet meer spreken. Hij heeft de reputatie van dorpsgek vanwege zijn vreemde opvattingen en om hoe hij soms op dreef komt met monologen, en zelf vindt hij dat best. Liever een dorpsgek dan een homofiel.

Nohar merkt het op wanneer Raymond een eigenaardige meisjesachtige glimlach vertoont, op die momenten wordt Nohar bang voor wat zijn vriend zal doen. Eerder in het verhaal liet Roebia lippenstift op de grond vallen en aan het einde vond Raymond die tussen de rommel in zijn huis. Hij brengt het aan op zijn lippen en als hij zich realiseert dat hij nooit zal kunnen ontsnappen aan zichzelf, steekt hij zichzelf met een ijspik in zijn nek.

Alleen Nohar en Virgillius (ook een vriend die af en toe opkomt) weten dat Raymond gay was. Virgillius en zijn jonge assistent stuiten op het dode lichaam van Raymond en Virgillius dwingt zijn assistent om de ogen van Raymond te sluiten. ‘Jij moet het doen, want hij had jou lief.’ De assistent weet niet wat Virgillius daarmee bedoelt, maar de lezer die de gedachten van Raymond volgt en weet hoe hij naar de assistent keek, weet direct dat Virgillius op de hoogte was van de geaardheid van Raymond. We weten dat een overledene niet naar het dodenrijk kan reizen als de ogen niet gesloten zijn. Dit is heel symbolisch. Ik denk dat deze zin de liefste en sympathiekste uiting van liefde is voor een gay karakter in de hele roman.

Historici willen voorzichtig zijn en historische figuren niet graag het label van gay geven, omdat het misschien niet ongebruikelijk was om hand in hand met je beste vriend van eigen geslacht te lopen, jezelf als vrouw te kleden en met hen het bed te delen, of levenslang ongetrouwd en in verdriet te blijven na hun dood.

Het is niet de bedoeling om Strafhok te bekritiseren, omdat er geen ideale gay-man is beschreven, met de up-to-date opvatting van ons huidige jaar. Dat homofilie als een bevlieging wordt ervaren, kan zelf een deel van Raymonds onstuimige psyche zijn. Vroeger was er een idee dat alle gay-mannen vrouw willen zijn, of zich als vrouw willen kleden, of dat alle vrouwen van nature ook van vrouwen houden. Een roman uit de jaren zeventig die dat propageert met zijn personages kunnen wij anno nu zien als ‘Oh wow, dit verhaal heeft een transgender/biseksueel karakter voordat het echt bekend was. Hoe progressief!’

Wat wij in onze tijd als een homoseksuele liefdesrelatie beschouwen, kon vroeger gewoon iemand zijn die een ander ontzettend trouw was en liefhad. Raymond zag zijn homoseksualiteit misschien als een bevlieging van zijn duistere kant, maar dat was de naam en de rol die de maatschappij hem oplegde. Een strafhok zou je kunnen zeggen.

[Zerachiël van Mark, de Ware Tijd, weekendeditie 13-15 oktober 2023]

Your comment please...

  • RSS
  • Facebook
  • Twitter