blog | werkgroep caraïbische letteren

One flew over the cuckoo’s nest

‘THREE GEESE IN A FLOCK/ONE FLEW EAST/ONE FLEW WEST/ONE FLEW OVER THE CUCKOO’S NEST/O-U-T SPELLS OUT/GOOSE SWOOPS DOWN AND  PLUCKS YOU… OUT!

door Cobi Pengel

Met de wat lange ondertitel geef ik het volledige kinderrijmpje weer waarvan de titel van deze roman is afgeleid. Ik zou het liever een ‘aftelversje’ willen noemen om een willekeurig kind aan te wijzen om ‘hem te zijn’ bij een spelletje als bijvoorbeeld verstoppertje of tikkertje (‘Jij bent ‘m’). Onwillekeurig doet het mij denken aan  bijvoorbeeld ‘Iene miene mutte…’, ‘Ie wie waai weg… of Olleke bolleke ribusolleke’… ( Nederlandse aftelversjes).

De vraag is: wie is er ‘OUT’ (‘valt af’) en ‘SWOOPS DOWN’ (‘valt neer’) in Kesey’s roman? Het is duidelijk de ’gans’ die over het nest van de koekoek vliegt. Let wel: ‘cuckoo’ betekent ook ‘gek’. De hoofdzuster, ‘The Big Nurse’ oftewel Miss Ratched beschouw ik na het lezen van dit boek als de grootste ‘cuckoo’, ook al heeft zij in het ‘cuckoo’s nest’ als hoofdverpleegkundige de touwtjes stevig in handen! Er schuilt een machtswellustige, sadistische persoonlijkheid onder haar zogenaamde begripvolle houding ten opzichte van de haar toevertrouwde patiënten in het staatsinstituut voor mannen met een psychische stoornis. Wrede ingrepen als electroshocks (een behandeling die tegenwoordig nog wel wordt toegepast bij ernstige depressies) en lobotomy (een ingreep in de hersenen, tegenwoordig in de meeste landen verboden) worden meestal niet eens als therapie, maar eerder als strafmaatregel toegepast. De patiënten zijn dan ook doodsbang voor haar. Totdat…, er op een dag een nieuwe ‘patiënt’ wordt opgenomen, die om ietwat onduidelijke redenen is overgeplaatst van een ‘working farm’ naar de psychiatrische inrichting om daar zijn straf verder uit te zitten.

Wie de verfilming van deze roman heeft gezien, herinnert zich Jack Nicholson in de fenomenaal gespeelde rol van Randall McMurphy, de gans die over het cuckoo’s nest vliegt, er slechts korte tijd verblijft (‘goose swoops down’) maar in die korte tijd wat leven in de brouwerij tracht te brengen, ondanks de ene (veelal verbale) aanvaring na de andere met Miss Ratched, en er uiteindelijk niet meer uitkomt. Een van de dingen die hij reeds meteen na zijn opname belooft aan de zielige groep patiënten is: ‘Yessir, that’s what I came to this establishment for.To bring you birds (verwijzing naar de ganzen!) fun an’ entertainment around the gamin’ table.’( p.16) Hij houdt zich aan die belofte en doet nog heel wat meer om het troosteloze bestaan van de patiënten wat op te vrolijken. Met medewerking van de arts van de instelling organiseert hij zelfs een hengeltocht op zee. Zijn speciale vriend is ‘Chief Bromden’, een halve Indiaan die simuleert dat hij doofstom is. Het is vanuit diens perspectief dat je als lezer het verhaal meebeleeft. Aanvankelijk is dat wat moeilijk, omdat de Chief vaak in een wereld van hallucinaties leeft die hij vermengt met beschrijvingen van belevenissen uit zijn jeugd en de gebeurtenissen in de inrichting. Zodra je dit kunt onderscheiden, leest het verhaal gemakkelijker. (NB: Mede hierdoor is het mijn mening dat de film beter is dan het boek.)

Een ander opmerkelijk personage is ‘Billy’, een intens zielige stotteraar die, net als de anderen, doodsbang is voor Miss Ratched. Zij is een vriendin van zijn moeder en bij het minste of geringste dat hij verkeerd doet, dreigt ze het aan zijn moeder te vertellen. Dit laatste zal Billy’s dood worden. McMurphy smokkelt op een nacht, na omkoping van de verpleger die de wacht houdt, twee hoertjes naar binnen, waarvan één speciaal voor Billy is bestemd. Billy is op éénendertigjarige leeftijd nog maagd en McMurphy vindt dat daar maar eens wat aan gedaan moet worden. De ‘dames’ hebben ook drank meegebracht en het ‘feest’ loopt volledig uit de hand: ze verslapen zich allemaal, ook de verpleger, en ze worden betrapt door Miss Ratched. Deze gebruikt haar diepgewortelde, ziekelijke sadisme onmiddellijk om de zwakste in de groep aan te vallen: Billy. Ze zegt hem dat dit zo erg is dat ze niet anders kan dan dit aan zijn moeder te vertellen. Billy sterft liever dan een confrontatie met zijn moeder aan te gaan en pleegt zelfmoord. McMurphy, die tot dan zijn haat tegen Miss Ratched, zij het met moeite, redelijk in bedwang heeft weten te houden, valt haar aan en verwondt haar ernstig. Zijn agressie komt hem duur te staan. De ‘straf’ die hij krijgt, betekent zijn einde. De vrolijke levensgenieter ondergaat lobotomy waarna er slechts een zielloze zombie overblijft, niet meer te herkennen door de andere patiënten, wat goed beschreven wordt in het FRAGMENT ( p.252/253). Zijn Indiaanse vriend ‘helpt’ McMurphy uit deze vreselijke situatie door hem in de nacht met een kussen te verstikken. Hij pleegt hiermee een moord, maar tegelijkertijd een daad van liefde. Chief Bromden ‘ontvliegt’ hierna het ‘cuckoo’s nest’: ‘I felt like I was FLYING. (Opnieuw verwijzing naar ‘de ganzen’!) FREE. I been away a long time.’ ( p. 255)

Was de Chief misschien wel de gans die naar het oosten vloog, de opgaande zon tegemoet, in de hoop herenigd te worden met de vroegere stamgenoten van zijn vader? En was Billy niet naar het westen gevlogen om liefdevol te worden meegenomen door de ondergaande zon? Dan is de cirkel rond: ‘Three geese in a flock:   de Chief (‘flew east’), Billy (‘flew west’) en Randall McMurphy (‘flew over the cuckoo’s nest’ en ‘swooped down’).

Ken Kesey: One flew over the cuckoo’s nest; London, Pan Books 1982. Oorspronkelijke Amerikaanse druk: 1962; ISBN 0-330-23564-8

FRAGMENT  (p. 252-253) :

“After a minute of silence Scanlon turned and spat on the floor. ‘Aaah, what’s the old bitch tryin’ to put over on us anyhow, for crap sakes. That ain’t him. ‘Nothing like him’, Martini said. ‘How stupid she thinks we are?’ ‘Oh, they done a pretty fair job, though’, Martini said, moving up alongside the head and pointing as he talked. ‘See. They got the broken nose and that crazy scar – even the sideburns.’ ‘Sure’, Scanlon growled, ‘but hell!’ I pushed past the other patients to stand beside Martini. ‘Sure, they can do these things like scars and broken noses’, I said. ‘But they can’t do the look. There’s nothin’ in the face. Just like one of those store dummies, ain’t that right Scanlon?’ Scanlon spat again. ‘Damn right. Whole thing’s you know, too blank. Anybody can see that.’ ‘Look here’, one of the patients said, peeling back the sheet, ‘tattoos’. ‘Sure’, I said, ‘they can do tattoos. But the arms, huh? The arms? They couldn’t do those. His arms were BIG’!”

Your comment please...

  • RSS
  • Facebook
  • Twitter