Kromanti: over de familie die ons nooit vergat
Geheugen, waardigheid en trots in het slotstuk van Raoul de Jongs zoektocht
Toen Raoul de Jong in 2020 Jaguarman publiceerde, leek hij vooral op zoek naar zijn vader, zijn familiegeschiedenis en zijn plaats tussen Nederland en Suriname. Met Boto Banja verlegde hij zijn blik naar de Afrikaanse diaspora en naar de vraag hoe mensen, gescheiden door slavernij en oceaan, toch met elkaar verbonden zijn gebleven. Nu verschijnt Kromanti, een klein boek dat leest als de voltooiing van een veel grotere beweging.
De Jong noemde het zelf “de epiloog van Jaguarman“. Op sociale media schreef hij dat hij in Ghana ontdekte dat de krachten van de jaguarman “groter bleken dan de banken, de slavenforten, de oceaan en 300 jaar hel op aarde”. Hij beschrijft hoe hij uiteindelijk oog in oog stond met nazaten van een voorouder die hem “nooit vergat”. Dat is geen terloopse opmerking. Het is de sleutel tot het boek.
Wie uitsluitend naar het aantal bladzijden kijkt, onderschat Kromanti.
Dit behoort tot die zeldzame boeken waarvan de fysieke omvang weinig zegt over de reikwijdte van de inhoud. In een betrekkelijk beperkt aantal pagina’s brengt De Jong thema’s bijeen die raken aan familiegeschiedenis, slavernijverleden, diaspora, voorouderherinnering, culturele continuïteit en menselijke waardigheid. Het leest als een novelle, maar resoneert als een veel groter werk.
Kromanti is een klein boek over grote dingen.
Niet de zoektocht naar familie, maar de ontdekking dat de familie wachtte
De ondertitel is misschien wel belangrijker dan de titel:
Over de familie die eeuwenlang op ons wachtte.
Die ene zin zet het gebruikelijke diasporaverhaal op zijn kop.
Gewoonlijk horen we verhalen over mensen die hun wortels zoeken. Mensen die proberen te reconstrueren wat door slavernij, migratie en kolonialisme verloren is gegaan. Maar De Jong formuleert iets anders. Niet alleen hij zoekt zijn familie; de familie wacht ook op hem.
Dat verschil lijkt klein, maar is fundamenteel.
In deze formulering wordt geschiedenis geen afgesloten verleden maar een levende relatie. De familie is niet verdwenen. Zij bestaat nog. Zij herinnert zich. Zij wacht.
De ondertitel nodigt de lezer uit om de Atlantische breuk niet alleen te zien als een geschiedenis van verlies, maar ook als een geschiedenis van voortgezette verbondenheid. Dat er ondanks alles een draad is blijven bestaan tussen mensen die door slavernij van elkaar werden gescheiden.
Die gedachte verleent Kromanti zijn bijzondere emotionele kracht.
Van herinnering naar verwantschap
Kijk je naar De Jongs recente oeuvre als geheel, dan ontstaat er een opvallende ontwikkeling.
Jaguarman is het boek van de herinnering.
Daar staat de persoonlijke zoektocht centraal. De schrijver probeert zichzelf te begrijpen via zijn vader, zijn Surinaamse afkomst en de figuur van de mysterieuze jaguarman.
Boto Banja verschuift vervolgens naar een bredere horizon. Hier staat niet langer één familie centraal, maar de diaspora. Hoe hebben mensen van Afrikaanse afkomst in verschillende delen van de wereld ondanks alles verbindingen behouden? Hoe zijn verhalen, ritmes, herinneringen en culturele verwantschappen blijven voortbestaan?
Kromanti gaat nog een stap verder.
Waar Boto Banja de verbondenheid onderzoekt, maakt Kromanti die verbondenheid concreet.
De diaspora krijgt een gezicht.
De geschiedenis krijgt namen.
Het vermoeden van verwantschap verandert in ontmoeting.
Wat in Boto Banja een idee was, wordt in Kromanti een ervaring.
Waarom de titel ertoe doet
Juist hier wordt de titel bijzonder interessant.
Veel lezers zullen Kromanti eenvoudig lezen als een verwijzing naar Ghana en de historische Kormantse-regio. Dat is begrijpelijk, maar ook beperkt.
Wie zich verdiept in Afro-Surinaamse cultuur en geschiedenis weet dat woorden als Kromanti en Banya veel meer zijn dan geografische aanduidingen. Ze behoren tot een vocabulaire van herinnering dat eeuwenlang heeft voortgeleefd in liederen, rituelen, verhalen, namen en familietradities.
In dat opzicht biedt het monumentale onderzoek van Herman Snijders een waardevol kader. Zijn Het Winti-lied is geen sleutel tot het werk van Raoul de Jong, maar helpt wel zichtbaar maken hoeveel historische diepte besloten ligt in begrippen als Kromanti, Banya, kabra en voorouderverering. Snijders laat zien hoe taal, liederen en rituelen historische kennis hebben bewaard die de slavernij niet heeft kunnen vernietigen.
Dat betekent niet dat De Jong een boek over Winti heeft geschreven.
Maar het verklaart wel waarom zijn titels zo’n bijzondere resonantie hebben.
Kromanti en Boto Banja zijn geen willekeurige woorden. Zij dragen een geheugen in zich.
De schrijver als verhalenverteller
Een van de grote kwaliteiten van Raoul de Jong is dat hij zich niet opstelt als historicus, antropoloog of cultuurwetenschapper. Hij schrijft als verteller.
Dat lijkt een vanzelfsprekendheid, maar het is juist de reden waarom zijn boeken zoveel lezers bereiken.
De Jong behandelt grote thema’s, slavernij, diaspora, familie, afkomst, verlies en herstel, zonder ze te reduceren tot abstracte begrippen. Hij brengt ze terug naar mensen van vlees en bloed. Ontmoetingen krijgen daardoor meer betekenis dan theorieën. Een blik, een gesprek, een familierelatie of een onverwachte herkenning kan bij hem soms meer zeggen dan pagina’s historische uitleg.
Ook in Kromanti ligt daarin de kracht van het boek. De Jong hoeft de betekenis van verwantschap niet uitvoerig uit te leggen. Hij laat zien wat er gebeurt wanneer mensen elkaar herkennen over een afstand van eeuwen heen.
Daardoor blijft het boek licht van toon, zonder lichtzinnig te worden.
De Jong schrijft vanuit zijn eigen geschiedenis, maar weet die te verbinden met ervaringen die veel verder reiken dan hemzelf.
Het geheugen dat bleef bestaan
Wat mij tijdens het lezen steeds sterker trof, is dat Kromanti uiteindelijk een boek over geheugen is.
Niet het geheugen van archieven.
Niet het geheugen van staten.
Niet het geheugen van koloniale documenten.
Maar het geheugen van families.
Van verhalen.
Van namen.
Van mondelinge overlevering.
Van mensen die elkaar eeuwenlang niet zagen en elkaar toch herkennen.
Misschien schuilt daarin ook de kracht van het boek. Iedereen begrijpt intuïtief wat het betekent om een familienaam, een verhaal of een herinnering door te geven. De Jong laat zien dat zulke overdracht niet ophoudt bij een generatie of zelfs bij een eeuw.
In Kromanti blijkt geheugen sterker dan afstand.
Sterker dan de oceaan.
Sterker dan de slavenschepen.
Sterker zelfs dan de pogingen van koloniale systemen om mensen van hun verleden los te maken.
Wat de voorouders nalaten
Tijdens het lezen drong zich steeds opnieuw dezelfde vraag op:
Waaruit bestaat eigenlijk de roep van de voorouders?
Kromanti geeft daar geen eenduidig antwoord op. Gelukkig maar.
Die roep hoeft niet uitsluitend spiritueel te worden opgevat. Zij kan bestaan uit verhalen, dromen, namen, familietradities, nieuwsgierigheid of een diep gevoel dat er nog iets ontdekt moet worden.
In het verlengde van de ondertitel laat het boek zich ook lezen als een verhaal over voorouders die niet alleen herinnerd willen worden, maar ook iets willen doorgeven.
Zij hebben ook iets te geven.
Waardigheid.
Erkenning.
Zelfkennis.
En misschien zelfs trots.
Niet de trotse ontkenning van een pijnlijke geschiedenis, maar de trotse erkenning dat er ondanks alles iets bewaard is gebleven.
Dat is misschien wel de meest hoopvolle gedachte van het boek.
De voorouders verschijnen hier niet uitsluitend als slachtoffers van de geschiedenis.
Zij verschijnen ook als dragers van kennis.
Als bewakers van herinnering.
Als mensen die erin geslaagd zijn iets door te geven dat eeuwen heeft overleefd.
Daarbij gaat het niet alleen om de familie die De Jong in Ghana ontmoet. Tussen hem en die ontmoeting liggen generaties Afro-Surinaamse voorouders die verhalen, namen, herinneringen en waardigheid hebben doorgegeven. Ook zij maken deel uit van de familie die in zekere zin op erkenning heeft gewacht.
Een boek over waardigheid
Daarom zou ik Kromanti uiteindelijk geen boek over afkomst noemen.
Het is een boek over waardigheid.
De familie waarop De Jong stuit, wacht niet op slachtoffers van de geschiedenis.
Zij wacht op verwanten.
Dat verschil is wezenlijk.
De geschiedenis van mensen van Afrikaanse afkomst begint immers niet bij slavernij. Slavernij vormt een ingrijpende en traumatische episode, maar niet het begin van hun bestaan. Wat De Jong zichtbaar maakt, is dat achter die geschiedenis een oudere geschiedenis aanwezig blijft.
Een geschiedenis van familie.
Van gemeenschap.
Van continuïteit.
Van menselijke waarde.
Juist daarin schuilt de waardigheid die dit boek zo bijzonder maakt.
Slot: een klein boek met een grote echo
Kromanti is gemakkelijk te onderschatten.
Misschien omdat het dun is.
Misschien omdat het in korte tijd geschreven werd.
Misschien omdat het zich laat lezen als een persoonlijk reisverhaal.
Maar wie alleen dat ziet, mist de werkelijke rijkdom van het boek.
Dit is geen haastig naschrift bij Jaguarman. Het is een geconcentreerde meditatie over geheugen, verwantschap en voortbestaan.
De grootste verdienste van Kromanti is dat het onze blik verplaatst van verlies naar continuïteit. Natuurlijk is er verlies. Natuurlijk is er verdriet. Maar daarnaast toont De Jong iets wat minstens zo belangrijk is: wat bewaard bleef.
Namen.
Verhalen.
Families.
Herinneringen.
Trots.
En daarom blijft uiteindelijk vooral die ondertitel hangen:
Over de familie die eeuwenlang op ons wachtte.
In die ene zin liggen het verdriet, de waardigheid én de trots besloten die dit kleine maar uitzonderlijk rijke boek dragen. Misschien is dat ook de belangrijkste boodschap van Raoul de Jongs indrukwekkende slotstuk: niet dat wij onze geschiedenis terugvonden, maar dat die geschiedenis ons nooit heeft losgelaten.
RSS
Facebook
Twitter
