blog | werkgroep caraïbische letteren

In herinnering mijn vader, de leraar

door Jeroen Heuvel

Pim is op 28 april 1926 in Den Haag geboren. Oma Mien, de moeder van Pim, had van haar huisarts vóór haar huwelijk de waarschuwing gekregen om, gezien haar frêle postuur en gezondheid, geen of weinig kinderen te nemen. Wat gebeurde er? In tien maanden tijd had ze vier kinderen gebaard, twee tweelingen achter elkaar. Pim en Pam, niet hun doopnamen Willem Frederik en Frans Jozef, maar zo werden ze vanaf hun vijfde genoemd, waren het tweede stel.

Fysiek was Pim niet zo gezond, als zijn moeder, maar hij had een reuzesterke levenszin. Hij heeft meer dan eens de medische wereld versteld doen staan als hij na een zware operatie weer door de voordeur het ziekenhuis uitging. Toen hij vier jaar lang in een sanatorium moest liggen, is hij ’s nachts regelmatig op stap gegaan, tegen alle voorschriften in; de doktoren hebben later toegegeven dat dát, die wil, die ongehoorzaamheid, hem in deze wereld heeft gehouden.
Hij hield er van zijn mening kenbaar te maken en die te verdedigen. Als jongeman organiseerde hij lange wandeltochten voor Pax Christi, vanwege de gesprekken die rond een thema gevoerd moesten worden. Hij had de wereldoorlog als tiener meegemaakt, was daardoor erg teleurgesteld in het ontbreken van de (naasten)liefde, maar zijn geloof in de kracht van de liefde door Christus en de keuze die de mens heeft om daarvoor te kiezen, heeft hem altijd vertrouwen in het leven gegeven. Op Curaçao heeft hij lang bij de Jonge Wacht gezeten. Kamperen en vers geitenbloed eten vond hij geweldig.

Pim had een minderwaardigheidscomplex. Na de lagere school, durfde hij nauwelijks de mulo aan. De directeur herkende de leraar in Pim. Maar deze stotteraar naar de kweekschool, dat zou ie nooit halen. Na een paar jaar hád Pim zijn hoofdakte en een dozijn LO-aktes op zak. Later heeft hij (op Curaçao) MO-A Nederlands gehaald en (in Utrecht) zijn drs-titel, nadat hij een keer gezakt was voor zijn MO-B (op Curaçao). Dat was de enige keer dat ik hem heb zien huilen, hij kon er niet tegen dat de examinatoren zijn mening en argumenten over literatuur onvoldoende vonden. Ik zal een jaar of veertien geweest zijn, het maakte een diepe indruk op me. Veel later merkte ik dat ik het – ook – niet altijd met zijn interpretatie eens hoefde te zijn, maar dat houdt juist het gesprek gaande.

Mede op aanraden van de dokter solliciteerde, in 1956, Pim naar een baan bij het Rooms-Katholiek schoolbestuur op Curaçao. Voorwaarde om aangenomen te worden was dat je getrouwd moest zijn. Hij vond mijn moeder bereid. In augustus, een paar dagen na het huwelijk zaten ze op de boot naar Curaçao, waar ik in juni 57 het levenslicht zag. De eerste zes jaar stond hij op een lagere school, St Martinus de Porres in Santa Rosa, van 1962–1969 op een mulo, St Ignatius College in Groot Kwartier, en de laatste zes jaar op het Maria Immaculata Lyceum in Welgelegen. In die laatste periode heeft hij ook LO-Nederlands gegeven. Hij las erg graag literatuur, voor de CUROM heeft hij veel boekbesprekingen geschreven en ingesproken, ik zat dan vaak in een hoekje van de studio bij de technicus, Huub van Wijk, met een half oor te luisteren en in Suske en Wiske te kijken. Hij ging vaak naar premièrevoorstellingen en tikte ’s nachts, met mijn moeder de recensie uit, om die de volgende ochtend voor schooltijd bij de Amigoe af te leveren. In zijn literatuurboeken plakte hij zijn ex libris met het motto: ‘Eenvoud is waarheid’ om een door hem getekend portret van een jongeling heen geschreven.

Ik heb zelf ook les van hem gehad, op het MIL. Dat waren altijd interessante momenten. Van de lesstof herinner ik me niets, maar wel van de gesprekken, over literatuur én over het leven. Toen rookte hij nog pijp; nou ja, roken, het was meer een ritueel van schoonschrapen, stoppen, aansteken, uit laten gaan, weer aansteken, twee, drie keer puffen, weer uit laten gaan. Het was altijd een echt gesprek, waar je als tiener behoefte aan hebt: een volwassen mens beter leren kennen, vooral iemand die zichzelf is, die luistert en vragen stelt waardoor je zelf weer verder gaat denken, die toegeeft niet overal een antwoord op te hebben. De passie die hij voor literatuur had – taalkunde behandelde hij beroepsmatig – maakte dat je een mens van vlees en bloed voor je had. Die liefde droop bijna van de muren af; daar hingen portretten van auteurs als Willem Frederik Hermans (die dezelfde initialen had als hij), Hugo Claus, Jan Wolkers, Stijn Streuvels, Frederik van Eeden en Gerard Walschap. Als er in die tijd bij het Letterkundig Museum portretten te koop waren geweest van een Tip Marugg of een Frank Martinus Arion, had hij die zeker ook in de klas opgehangen. Onder die foto’s hingen citaten, die voornamelijk gingen over schijn en wezen, en over de verwachtingen van het leven. Natuurlijk zag je in die keus, maar dit is vooral achteraf – nu ik zelf docent ben – te zeggen, wat hem bezig hield. Ik herinner me een kwatrijn van J.C. Bloem, De nachtegalen:

Ik heb van ‘t leven vrijwel niets verwacht,
‘t Geluk is nu eenmaal niet te achterhalen.
Wat geeft het? – In de koude voorjaarsnacht
Zingen de onsterfelijke nachtegalen.

Maar het strookte niet met de passie en de humor die hij als leerkracht had. Hij kon streng zijn, vooral in het begin van het schooljaar, en uit zijn slof schieten als je niet genoeg je best deed, maar hij kon ook heel verantwoord reageren op kwajongens- en kwameisjesgedrag, zolang hij het gouden hart in die leerling wist. Hij hielp sommige pupillen van hun stotteren af, of sleurde ze door een examen heen als hij faalangst herkende. Hij was gevoelig voor kinderen die het hart op de juiste plaats hebben. Het verschil tussen schijn en wezen: ja, hij kon niet tegen schijnheiligheid; maar het lusteloze dat je verwacht bij mensen die geen hoge pet op hebben van het leven, nee: dat straalde Pim nooit uit. Hij keek bijna altijd vreugdevol uit zijn klaarblauwe ogen en er speelde meestal wel een grimlach om zijn fijne lippen.

Toen we in Caracas waren leerde hij de zangstem van Jesús Sevillano kennen. Hij vond die stem zo prachtig dat hij alle toen beschikbare lp’s heeft gekocht en met veel genoegen kon hij luisteren naar Sevillano’s interpretatie van onder andere Gracias a la vida, geschreven door Violeta Parra.

Toen we in 1975 naar Nederland gingen, ik om te studeren en zij omdat zijn contract er op zat, vroeg ik me af waarom hij eigenlijk al die jaren de leerlingen niet hun eigen taal had onderwezen en nam me toen voor om dat, als de tijd daarvoor rijp was, zelf wel te gaan doen. Maar dat zou in mijn geval nog dertig jaar duren. Hij heeft wel twee boeken en verschillende artikelen gepubliceerd over de Nederlands-Antilliaanse literatuur en over Nederlandse gedichten, onder andere voor het literaire e-zine Meander.

Eenmaal terug in Nederland is mijn vader – ik was op mezelf gaan wonen – redelijk snel van mijn moeder gescheiden. Na een paar jaar is hij hertrouwd, met Ita, en toen werd langzaamaan duidelijk dat hij wel degelijk nog veel van het leven verwachtte. Pim kon geen afscheid nemen van school. Hij was een geboren leraar. Maar toen hij 65 was geworden, mocht hij niet langer voor de klas staan. Na zijn pensioen heeft hij nog zo lang mogelijk les gegeven, onder andere aan cliënten van een tbs-kliniek.

Halverwege de jaren 90 kreeg hij zijn eerste tia’s. Toen begon langzaamaan een slepend proces van voorbereiding op afscheid van dit aardse leven. In 2002 is hij weer op Curaçao komen wonen. Hij kon niet meer tegen de donkere, natte winter. Op 6 februari 2011 heeft hij zijn laatste adem uitgeblazen. Op zoek naar gedichten om voor te dragen bij de plechtigheid van zijn overlijden, vond ik ‘Het derde land’ van Martinus Nijhoff (uit: Vormen, 1924), dat treffend mijn gevoel daarbij verwoordt.

Afbeelding: portretschilderij van Pim Heuvel door Wim van de Goor

5 comments to “In herinnering mijn vader, de leraar”

  • Jeroen,
    Wat ben ik blij met jouw schrijven over je vader.
    veel herkenningspunten. Ook dat vond Gerard.
    Francis heeft het voor mij uitgeprint, ik ben niet zo handig meer met al die moderne vooruitgang. Ik herken in jouw schrijven heel duidelijk Pim. Hij was bij ons gezin zeer geliefd. Jammer dat hij zover bij ons vandaan woonde.Liefs van Gerard en Jeanne Marie.

  • Heel fijn Jeroen om dit allemaal over mijn oom te lezen.
    Ik mocht overigens van hem geen oom Pim zeggen, maar Pim! En als ik hem dan plaagde en het toch deed ging hij mij ‘Neef Richard’ noemen. Dan stopte ik vanzelf wel.

    Ik wist wel iets van wat je schreef maar het meeste niet.
    We kenden elkaar eigenlijk alleen van verjaardagen in NL., maar mijn herinneringen aan hem (en Ita) zijn heel plezierig.
    Je moeder ken ik eigenlijk alleen van foto’s. Ik was toen waarschijnlijk te klein.

    Ik herinner mij de discussies (op verjaardagen) tussen Pim en Pam die elkaar dan geen strobreed toegaven. Dat vond ik altijd wel spannend om te horen hoe ze elkaar op een leuke manier met woorden ‘om de oren sloegen’.

    Mijn moeder was sowieso erg trots op haar broer, maar helemaal toen hij Neerlandicus werd.

    Heel veel sterkte!
    Lieve groeten van Richard & Edith

  • Het is verschrikkelijk om een dierbare ouder te verliezen! Bijna niet te duiden.
    Dit verhaal ken ik nagenoeg helemaal, mijn ouders (Piet en Toos Nillesen) vertrokken in 1957 tegelijk met Pim en Dorie Heuvel-Meijer via Genua per Cruiseschip naar een nieuw avontuur. Mijn vader was ook leraar, op Curaçao woonden ze de eerste jaren ook naast elkaar. Mijn moeder kon zelf geen kinderen baren en adopteerde tegelijk met Frans en Annie van der Heijden-Wouters en nog een ander stel een kind uit Montréal Canada. Eén van die drie ben ik dus (Hans Nillesen)en ben door de vriendschap ook opgegroeid met Jeroen. Omdat Nederlanders er voor lang woonden werden de goede vrienden oom en tante, wat een verrijking is in mijn herinneringen! Onze jeugd ligt op dat eiland, en we hebben een bijzondere en fijne tijd mogen meemaken, een wondere wereld ook in schoonheid! In Nederland en Antwerpen hebben we ook contact gehouden, ook later met Ita. Oom Pim is een markant persoon, duizenden boeken en muziek tot aan Jean Michel Jarre toe, de boxen die hij met Jeroen zelf bouwde, zijn grote liefde voor literatuur en poëzie en het overdragen ervan! En niet te vergeten de fotografie! Het was altijd een apart samenzijn met hem en dat koester ik ook
    Van Annie Wouters hoorde ik een paar weken geleden dat oom Pim was overleden en al wat overheersend is in mijn herinnering is de geweldige tijd die we hebben mogen beleven!

    Veel sterkte met dit verlies,
    Hans Nillesen
    jf-nillesen@online.nl

  • Wat bijzonder om te lezen. Ik heb van jouw vader les gehad in Nederland als brugklasser. Kan het zijn dat hij me ooit vertelde dat hij indonesische roots had? Ik herinner het me niet meer helemaal. Of was zijn vrouw nu van Indonesische afkomst? Het is dan ook wel zo’n 30 jaar geleden.. wel heel ‘apart dat ik sinds jan 2011 zelf ook op Curaçao woon… mooie herinneringen!

  • Bedankt voor dit artikel. Allereerst omdat ik nu zeker weet dat hij daadwerkelijk een tweelingbroer had die Pam heette. Hij vertelde daar wel eens over. Ik twijfelde of het echt waar was, Pim en Pam. Maar belangrijker : Pim heeft voor mij enorm veel betekend. Bij het mondeling examen, dat ii zeer grondig had voorbereid, zei hij: ik weet dat je goed voorbereid bent. Ik geef je een 9. Zullen we nu gedichten lezen? Dat (terechte) vertrouwen heeft enorm veel voor me betekend en betekent nu nog altijd veel voor me. Ik heb nog wat bijzondere herinneren aan deze bijzondere man en voel me vereerd hem gekend te hebben. Ik denk, ruim 30 jaar later, nog regelmatig aan hem terug en kan alleen maar hopen ooit voor iemand te doen wat hij voor mij gedaan heeft.

Your comment please...

  • RSS
  • Facebook
  • Twitter